«تحلیلی از تاریخ ایران مدرن» کتابی است نوشتهی جوزف ام آپتن که نشر بایگانی آن را به چاپ رسانده است. بنای این کتاب بر تحلیل است نه نقل وقایع، و وقایع را تا جایی روایت میکند که تحلیلی در پی دارد. نویسنده در تطبیق وقایع و به حکم قراین، باب موازنه را از انقلاب کبیر فرانسه شروع میکند که تکان شدیدی در نظامهای سیاسی برانگیخت، فهم و درک عامه را از سیاست و اجتماع ارتقاء بخشید و سر برکشیدن ناپلئون و چالش او با جهان پیرامون از نتایج آن بود. این چالش حتی دامن قاجارها را نیز گرفت و غوغای بسیار برانگیخت، جدایی از قالبهای کهن و معمولی را به چالش کشید و موجب نقد و نظر و مشاجرهی زیادی شد و تجدد در ساختارهای کهن ایران را، بهویژه پس از جنگهای ایران و روس پیش کشید. آپتن با بهرهگیری از اصول تحلیل تاریخی میکوشد تا ضابطههایی برای تحلیلهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی پیش رو نهد و با این ضابطهها، تحلیل و نقد تاریخی خود را با نکات و ملاحظات بدیع پیش ببرد. از این رو، مطالب کتاب او آکنده از فواید تاریخی، تحلیلی و انتقادی است و این با لحن تند و عتابآلود صورت نمیگیرد، بلکه با لحنی ملایم انجام و به انصاف نزدیک میشود. البته او از تمدن و سیاست روز امریکا و اروپا برکنار نمیماند و به شیوهی نقد و نظر فرنگی نزدیک میشود و کلام و تحلیل خود را با قواعد و اصول این شیوه رفع و رجوع میکند.